Rijwiel- en Motorenfabriek "Batavus" – A. Gaastra, Heerenveen 1904 tot heden.
Uit: Nederlandse Motor historie van Piet Cornet, uitgever "De Alk" uit Alkmaar 1974.
Ontvangen van ons clublid Andries Eker, waarvoor onze hartelijke dank.

In deze moeilijke jaren kostte een Batavus rijwiel f 14,50. Dit was ook de periode waarin nieuwe producten verschenen, zoals carriers, in het begin trapcarriers en later voorzien van motoren, terwijl ook een begin werd gemaakt met de ontwikkeling van een motorrijwiel. Eind 1931 werd bekend dat Batavus doende was een motor op de markt te brengen en men verkeerde nog in de onzekerheid of deze zou worden voorzien van een Engelse Villiers, dan wel van een Duitse JLO krachtbron. Begin 1932 brengt licht in de duisternis, want het blijkt een 98 cc. Villiers te zijn geworden die met z'n 2 pk bij 3000 t/min zijn trotse bezitter een topsnelheid van 55 km/u gaf. Gewicht compleet ± 50 kg. Benzineverbruik ± 1 op 40. Om de verdere gegevens af te ronden; verlichting d.m.v. vliegwiel magneet. Prijs f 225,- inclusief schijnwerper met diminrichting en droge batterij, Albion 2-versnellings- bak met voetschakeling, tankinhoud 6.5 liter, 25 x 2.75 Dunlop banden, Lycett-Aerozadel en 4-inch trommelremmen voor en achter. Het geheel was afgewerkt in zwart met rood en gouden finish.

In 1933 is rijwielfabriek Batavus importeur voor het Noorden des Lands van het Engelse merk Exelcior, die tweetakt motoren levert van 148 cc t/m het model C4, een 150 cc kopklepper voor de prijs van resp. f 325,- en f 395.-. Verder werd het programma uitgebreid met de fabricage van rijwielen met hulpmotor voor zowel dames als heren, de motor van het fabrikaat Fichtel en Sachs is een 76 cc, 1 ¼ pk model met 2 versnellingen aan boord. Deze tweewieler stond op eveneens Nederlands fabrikaat 26 x 2 Radiumbanden en werd geleverd voor de prijs van f 200.- als herenmodel en f 205,- als damesmodel. Ook leverde men in 1933 een motorcarrier, voorzien van een 98 cc Sachs motor, geschikt voor licht transport, die zonder bak f 315,- kostte en een ware zegetocht maakte als transportmiddel van venters, melkboeren en bakkers Vanaf 1934 ging men ook over tot de fabricage van schaatsen.

In die tijd maakte de oudste zoon van de oprichter, de heer Gerrit Gaastra zijn opwachting in het bedrijf. De vraag naar zwaardere motorcarriers nam toe en in 1934 leverde Batavus een uitvoering met een 150 cc I.L.O motor.
Ook het motorfietsen programma werd uitgebreid met een 150 cc Villiers 3 versnellingsuitvoering, 150 cm dubbelpoorts model. Het leveringsprogramma van 1936 bestond uit de volgende typen:
Rijwiel met hulpmotor 100 cc Sachs of JLO motorrijwielen met 100 cc Sachs of JLO en de 125 cm Villiers, in damesuitvoering met twee versnellingen en vrijloop voor de prijs van f 210,-. Herenmodel f 207,50. Verder leverde men een 145 cc JLO met drie versnellingsbak fabrikaat Hurth, 25 x 3 banden voor f 295.- Als extra leverde men speciaal voor vertegenwoordigers een dubbele bagagedrager als steun voor speciale zijtassen In 1937 was de modellenreeks ingekrompen tot de modellen 120 cc, 2 versnellingen JLO en de 98 cc Sachs eveneens met een "twogearbox" en een 15-watt Bosch verlichting. Het Jaar 1938 bracht de première van de Batavus-Saxonette 60 cc naafmotor voorzien van bananentank boven het achterspatbord. Voorts leverde men 2 modellen met 120 cc JLO motor en twee modellen met 125 cc Villiers krachtbron. In de kleuren grijs met rood met veel chroom voor f 277,50. Aan het einde der dertiger jaren werkten er zo'n 125 man personeel aan de totstandkoming van dit Nederlands product. Begin 1940 verviel de 60 kg belastinggrens en werd de productie bij Batavus eind 1941 gestopt.

In het bevrijdingsjaar 1945 overlijdt Andries Gaastra sr. en de leiding komt nu in handen van de beide zoons G. Gaastra en J. Gaastra, die zich geplaatst zien voor enorme investeringen in machines en in materiaal. De gebouwen waren tijdens de oorlog gespaard gebleven, maar materiaal was er niet en de vraag naar fietsen was groot. Een goede basis om de zaken groots aan te pakken en tevens Uit te zien naar rationeler aanpak van het productieproces. De methode om één man een complete fiets te laten bouwen was uit de tijd. Dus werd het lopende bandsysteem ingevoerd. Met de fabricage van motorfietsen liep het nog niet zo'n vaart, daar men was aangewezen op het buitenland voor levering van motorblokken en bepaalde onderdelen, deviezen moeilijkheden bleven ook een rol spelen. Begin 1947 had men nog steeds geen invoervergunning voor motortjes gekregen, maar er was wel een telescoopvork ontwikkeld, die zo gauw men met de productie kon starten ingebouwd zou worden.

Het lange wachten moe, was men maar vast begonnen en zo stonden er zo'n 150 machines gereed, echter zonder motorblok Juli 1947 kwam er eindelijk een veertigtal JLO motoren, die gelijk gemonteerd werden Liefhebbers waren er genoeg, maar alleen als men een aankoopvergunning had kwam men aan bod. Men was eveneens in onderhandeling met de Engelse Villiers fabrieken, maar dat lukte nog niet erg. In 1947 kocht Batavus het vroegere hotel Vernimmen, gelegen naast de fabriek om dit te bestemmen voor de schaatsen fabricage. Het hele terrein besloeg zo'n 3200 m2, terwijl de andere fabrieken zich uitsluitend toelegden op de productie van rijwielen en motoren. Batavus leverde In 1948 ook nog modellen LE met Webb-voorvork en Villiers en JLO krachtbron voor de prijs van f 825,-. De machine met telescoopuitvoering, type MOE 123 met wiegframe won echter meer en meer terrein.

1948 was ook het Jaar dat de bromfiets Nederland veroverde Als één der eersten in Nederland ontwikkelde en produceerde Batavus met zijn jarenlange ervaring een bromfiets, die er zijn mocht en waarmee sommige berijders er niet tegenop zagen om maar "eventjes" naar Afrika v.v. te toeren. In al deze drukke beslommeringen trof de fabriek een nieuwe slag: de 29 jaar Jonge directeur Hans Gaastra kwam op 16 september bij een motorongeval om het leven, waardoor de leiding van het bedrijf door G. Gaastra moest worden gevoerd. De motorfietsen raakten op de achtergrond. Men concentreerde zich helemaal op de productie van rijwielen en bromfietsen, zodat in 1954 de bedrijfsruimte te klein en te inefficiënt werd door de versnippering var de gebouwen. Er werden plannen gemaakt voor een compleet nieuwe fabriek, die in 1956 werd geopend en werk gaf aan zo'n 600 medewerkers.
De productie van carriers, motortrucks en elektro trucks werd in 1960 verlegd naar een dochterbedrijf in Bolsward. Begin zestiger laren leverde men weer ultra lichte motorfietsen, maar dit waren 50 cc bromfietsen voorzien van vaste voetsteunen en pedaalschakeling die goed waren voor 70 km/u. In 1964 werd gefuseerd met Gazelle in Dieren, zodat de directies tot één gecombineerd werden. Na enige tijd werd deze samenwerking echter weer opgeheven. In 1969 werd Magneet overgenomen, terwijl Proenix-Fongers-Germaan groep in 1970 volgde. In 1969 werd volledige samenwerking aangegaan met de Anker-Laura-Luvla groep. Bijna 70 Jaar nadat Andries Gaastra zijn klokkenwinkel begon en tevens de basis legde voor een tweewielerindustrie is het tegenwoordige bedrijf nog steeds succesvol over de gehele wereld met haar moderne fietsen en brommers, die elke vergelijking met het beste buitenlands fabrikaat ruimschoots kunnen doorstaan.